Le passaport dl’Austria por i südtirolëisc: na analisa dla situaziun

Ai prüms de jenà él gnü prejenté a Viena le govern dl’Austria nü, do che al fô sté da d’altonn lites premadüdes. Le partì de zënter-man dërta ÖVP, cun a ce le presidënt dl govern da denant Sebastian Kurz, à fat na coaliziun cun le partì di Vërc. Tl program de coaliziun nü ( Kurz II ) ne n’é la chestiun dla zitadinanza austriaca por i südtirolëisc de grup etnich todësch y ladin nia plü preodüda. Al pe porchël che la cossa sides morta fora do tröpes discusciuns politiches y scialdi emozionales, dantadüt te Südtirol y a Roma. I orun porchël ti ciaré ala situaziun,  sciöche ala se prejënta dal punt de odüda dantadüt iuridich y sciöche ara podess jì inant.  

La chestiun dl passaport dopl é gnüda portada dant a livel politich bele da tröc agn, sides dal partì dla Südtiroler Freiheit co ince dala SVP. Da d’altonn dl 2017 à spo n grup de ex-mandatars dla SVP – danter chisc Durnwalder, Valentin, Hosp, Pahl, Kofler, Zingerle y d’atri – metü a jì na iniziativa politica, sön chëra che la SVP à spo porté inant la chestiun formalmënter a Viena.

Le govern austriach da denant di partis ÖVP-FPÖ, cun ince a ce Kurz (Kurz I), â sön chëra tut ite la chestiun tl program de coaliziun dl 2017. Chësc fô suzedü dandaldöt sön iniziativa dla FPÖ. Te chël program de coaliziun fôl scrit che an se tolô dant da ti dè la poscibilité ai mëmbri dl grup etnich todësch y ladin de Südtirol da ciafè le passaport austriach, se tignan ince chël talian. Le govern da denant â preodü da ti dè la zitadinanza dopla no ma ai südtiroleisc todësc y ladins, mo ince ai descendënć dles vitimes austriaches dl nazism (p.ej. mituns de iüdes che â messü s’en jì dal’Austria dan o tratan la secunda vera y â porchël pordü la zitadinanza). Implü fôl ince preodü da ti impormëte ai austriacs che vir tla Gran Bretagna y che a gauja dl Brexit podess avëi problems, sce podëi resté te England o no, da damané la zitadinanza dla Gran Bretagna y se tignì ince chëra dl’Austria. Do la lege austriaca ne pòn de regola nia avëi dües zitadinanzes, chël ó di, sce n austriach fej domanda por  n’atra zitadinanza, perdel chëra dl’Austria. Tl program de coaliziun dl govern nü de jenà 2020 (Kurz II) n’é la cossa dl passaport dopl nia plü laite, ci che ne é nia da se fà demorvëia, ajache la ÖVP mostra püch interes por la chestiun y i Vërc é a vigni manira decuntra, deache ai dij che tl’Uniun Europea cun i confins daverc ne va na te‘ cossa nia debujëgn.  

Le cheder legal y les poscibilités de realisaziun  

Do le dërt internazional à vigne stat sovran le dërt da decretè da su a che ti dè süa zitadinanza y sot a ci condiziuns. Al esist convenziuns internazionales che limitëia chësc, mo en stat che n’ó nia se lascè limité, n’à nia bria da gni pert de chëra convenziun. L’Uniun Europea n’à degüna competënza direta sön la materia de zitadinanza. L’Austria pò porchël zënz’ater ti conzede la zitadinanza ai südtiroleisc zënza messëi damanè l’aprovaziun dla Talia. Che chësc sides na intervenziun te chestiuns internes dla Talia, ci che foss proibì do le dërt internazional, é falè. Al contrar, aladô dl dërt dl’Uniun Europea é vigni stat mëmber oblié da reconësce, sce n ater stat mëmber ti conzed la zitadinanza a zacai. Porchël n’à la Talia degun dërt o poscibilité iuridica da ti proibì al’Austria da ti ofrì la zitadinanza ai südtiroleisc. Che l’Austria podess iuridicamënter jì inant sciöche al fô preodü, é gnü confermè da perizies iuridiches de esperc sön la materia. Al é ma na chestiun diplomatica y nia iuridica, sce l’Austria ess gion le consens dla Talia. Ajache l’Austria à impò gran interes da avëi n bun raport cun la Talia, â i ministri austriacs, do che Roma â protestè, dit publicamënter che an ess portè inant la chestiun ma in armonia cun la Talia. La protesta taliana cuntra l’iniziativa dl’Austria é scialdi ipocrita, ti à pö la Talia instëssa bele dan da agn conzedü la zitadinanza taliana a milesc de talians etnics y sü descendënc che vir fora dla Talia (tl’Istria, a Fiume, tla Dalmazia, mo ince a descendënć de talians emigrês suradüt tl’America dl süd y tl’Australia). Al é da se fà demorvöia che degun minister austriach y prësc degun politich ais informè publicamënter sön chësc fat.   N zitadin talian o austriach à ince ci che vëgn tlamè “zitadinanza europea”, ajache la Talia y l’Austria é trami dui stać mëmbri dl’Uniun Europea. Mo chël n’é nia le medem co avëi n passaport dopl de dui stać dl’Uniun Europea.

Ci sozédel pa sce al antergniss n Italexit o Oexit?

Cun le Brexit dan porta él da tó sceriamenter ince la poscibilité de n Öxit (sortida dl’Austria dala Uniun Europea) o en Italexit (sortida dla Talia dala Uniun Europea), cun chël che düć i vantajes de na zitadinanza europea jiss spo pordüs. Tl’Europa él n grüm de stać che ti à conzedü la zitadinanza a mëmbri de sò grup etnich-nazional che vir fora dai termi nazionai (p.ej. i ungarëisc che vir tla Romania y tla Croazia o i todësc che vir tla Danimarca). La proposta dl’Austria n’é porchël nia de nü. Cun ne ti dé nia la poscibilité de na zitadinanza austriaca ai südtirolëisc ne ti tolun nia a degügn: al é madër na poscibilité pur chi che la oress de süa orentè, ajache ai se sint tacà (ince) cun l’Austria. Degügn ne gniss sforzà da la damanè. L’Austria messess pordërt avëi gran interes da portè a fin chësta cossa, ajache i partis austriacs ciafess pö n bel grup de litadus nüs che podess zënz’ater ince influenzè la politica tl’Austria.   Al é vëi che tla vita da vigni dé ne fossel nia na gran desfarënzia por en südtiroleis, sce al à la zitadinaza dopla o nia. Ala se trata dantadüt da podëi lité le Parlamënt austriach y ciamò deplö él na chestiun de apartenënza storich-culturala, ajache i todësc y i ladins de Südtirol é pö na minoranza austriaca tl stat talian. Implö ess dantadüt i südtiroleisc che vir tl’Austria (y chi é tröc) vantajes tl ćiamp dl laur, p.ej. pur posć che ghira la zitadinanza austriaca sciöche tla iustizia, prò la polizia y les forzes armades o le corp diplomatich. Ince por prestaziuns soziales fossel vantajes, ajache al tomess demez le criter de residënza minima tl’Austria. Y suradüt podess i südtirolëisc che vir tl’Austria tó pert ala vita politica dl stat olache ai vir, deache ai ciafass le dërt da lité le Parlamënt austriach (ci che ai ne pò sëgn nia fà), zënza messëi dè jö le passaport talian. Do la lege dl’Austria ne pòn de regola nia avëi dües zitadinanzes (dô la lege taliana é chël legal dal 1992 inca). En südtiroleis che vir tl’Austria y oress fà domanda por la zitadinanza austriaca (ci che an pò fa do che an à viü 6 agn tl Austria) messess porchël al mumënt rinunzié a chëla taliana y chësc é la maiù pert che n’ó impò nia risćé. Tl caje di südtiroleisc foss le govern austriach porchël stè a üna da ti pormëte da avëi dües zitadinanzes y da se tignì ince chëla taliana. Avëi deplö passaporć é dagnëra na vënta (tut fora sce an à la zitadinanza americana, che pò purtè n gran desvantaje por rajuns fiscales). No ma che an pò tó pert ala vita politica de deplö paisc, mo p.ej. sce an va fora por le monn él stać, olache an adora n „visto“ sce an é talian, mo nia sce an é austriach o te na emergënza al ester pòn spo jì dala ambasciada de un en stat o dl’ater y.i.i. N desvantaje podess se prejentè (madër) por i jogn südtirolëisc che n’à nia fat tla Talia le sorvisc militar o zivil, mo chësc messess ciamò gnì cunscidrè y fat fora plö avisa.   Un di problems plö ziti y che à ince scialdè sö les discusciuns tla popolaziun y tla politica é aladô de ci criters che n südtiroleis podess fà la domanda por le passaport. Na soluziun podess ester sön basa dla detlaraziun de portignënza al grup linguistich, chël oress dì che ma i tudësc y ladins podess fà domanda. Insciö fôl ince preodü dal program de govern da denant y secund perizies iuridiches fossel ince compatibel cun i tratać internazionai de Saint Germain (1919) y Gruber- De Gasperi (1946), che é la basa dl statut de autonomia. D’atri dij da ofrì la poscibilité a düć i südtirolëisc, belanfat de ci grup linguistich, bastan p.ej. la residënza te Südtirol. Mo chël oress spo dì che p.ej. n zitadin nia talian che vir te Südtirol ess ince le dërt da fà la domanda. An pò ince se damanè ci interesc che n talian de Südtirol podess avëi da damanè le passaport austriach, canche al ne se sënt bunamënter nia tachè adüm culturalmënter y linguisticamënter al’Austria. Dales discusciuns politiches an plötosc l’impresciun che ala se trates de invidia soziala y chësc é ci che porta descordia inanter la popolaziun. Mo al é da dì che la domanda dl criter de seleziun é na chestiun politica y che l’Austria á da sora le dërt y le dovëi da dì che che dess avëi le dërt da ciafè le passaport austriach.  

Conclujiun  

Aladô de inrescides pêl che la maiù pert dla popolaziun de Südtirol sides cuntra le passaport dopl. Conscidran la oposiziun da pert de Roma y che la chestiun n’é nia plö tl program de coaliziun dl govern austriach nü saràl rî che la cossa devëntes realté ti proscims agn. De setëmber passè à le Parlamënt austriach preodü la poscibilité de na zitadinanza pur i descendënć dles vitimes austriaches dl nazism, mo por i südtiroleisc mancel sëgn tl’Austria la intenziun politica y zënza presciun da pert de Südtirol ne suzedaràl nia. Ala fin se tratela de na chestiun politica che mëss gnì fata fora y realisada sön basa dles condiziuns iuridiches, che é positives. Ti dan chësta poscibilité a zacai che la ó veramënter ne ti tolen a degügn nia, mo an ti dess en dërt a chi che le oress veramënter, por convinziun personala, zënza  limité o ti tó valch a zacai d’atri.  

Dot. Angelo Trebo de Badia é iurist y vir a Feldkirch, Austria

Al me plej(2)Al ne me plej nia(0)

136 iadesc liet

Ortiede inant tres